De uitspraak van de teksten

Artikelindex

Aanwijzingen voor de uitspraak

gebaseerd op de voor het Dayton Philharmonic Chorus door Hank Dalman ontwikkelde Pronunciation Guide

 

Algemene opmerkingen over de uitspraak
In de Carmina Burana worden overwegend twee talen gebruikt:
  • Middeleeuws, schools/poëtisch Latijn: dichtbij het kerk-Latijn, niet Italiaans, maar een beetje Germaans.
  • Middel Hoog Duits: gelijk aan Modern Hoog Duits, met enkele opmerkelijke verschillen.

 

Latijnse uitspraak

 

Latijnse uitspraakregels voor de Carmina Burana:
  • Klinkers zijn dezelfde 5 zuivere klinkers als in het moderne kerk-Latijn:
    a = "aa"   e = "ee"   i = "ie"   o = "oo"   u = "oe"
  • Wanneer de "y" wordt gebruikt als een klinker in een Latijns woord "Germanizeren" we door hem te laten klinken als de umlaut "u"  (ü), d.w.z. ronde lippen als "oe", maar zeg "ie".
  • Consonanten oftewel medeklinkers vormen ons grootste probleem. De meeste zijn het zelfde als in het kerk-Latijn, dat dichter bij het poëtische middeleeuwse dan het  schoolse Latijn ligt. Opvallende regels, uitzonderingen en voorbeelden m.b.t. consonanten in alfabetische volgorde:

Medeklinker of consonant Nederlandstalige equivalent Voorbeelden
c gewoonlijk "k" mecum = mee-koem
Hecubam = hee-koe-bam (zie opmerking bij 'h')
calvata = kal-vaa-taa (zie opmerking bij 'v')
capillata = kaa-pie-laa-taa
Cupidinis = koe-pie-die-nies
amicus = aa -mie-koes
ce, ci, gevolgd door een klinker ts crescis = kres-tsies
aciem = aa-tsie-em
glaciem = glaa-tsie-em
ocellis = oo-tse-lies
vertice = ver-tie-tsee
facies = faa-tsie-es
principatur = prien-tsie-paa-toer
dulci = doel-tsie
celebratur = tsee-lee-braa-toer
cetus = tsee-toes
reducit = ree-doe-tsiet
cedant =tsee-dant
recedit = ree-tsee-diet
liquescit = lie-kwes-tsiet
cetera = tsee-tee-raa
lascivit = las-tsie-viet
dulcedinis = doel-tsee-die-nies
pincerna =pien-tseer-naa
ancilla =an-tsie-laa
centum = tsen-toem
sexcente = seks-tsen-tee
circa = tsier-kaa
lucent = loe-tsent
cellula =tse-loe-laa
coniunctio = kon-joen-tsie-oo
suscrescente = soes-krè-tsen-tee
lacertis = laa-tser-ties
facias = faa-tsie-as
species = spee-tsie-es
patiens = paa-tsie-ens
simplicitas = siem-plie-tsie-tas
domicella = doo-mie-tse-laa
cc ts ecce = è-tsee
saccis = saa-tsies
ch bijna gutturaal, als in het modern Duitse "ich" michi = mie-chie
chorus = cho-roes
Baccho = ba-choo
cy tsü Cytharizat = tsü-taa-rie-dzat
Cypridis = tsü-prie-dies
g als in het Engelse 'get' en het Franse garçon egestatem=ee-gè-staa-tem
angaria = an-gaa-rie-aa
plangite = plan-gie-tee
plango = plan-goo
legitur = lee-gie-toer
reginam = ree-gie-nam
virginum -vier-gie-noem
fugit = foe-giet
sugit = soe-giet
niger = nie-ger
agatur = aa-gaa-toer
rege = ree-ge
lege = lee-ge
piger = pie-ger
vagus = vaa-goes
magus = maa-goes
gentes = gen-tes
virgines = vier-gie-nes
virginali = vier-gie-naa-lie
gemma = gè-maa
generosa = gee-nee-roo-zaa
h (beginletter) licht uitgesproken, als in het moderne Latijn Hecubam = hee-koe-bam
hiemalis = hie-je-maa-lies
Hyemis = hü-jee-mies
hinc = hienk
humus = hoe-moes
hoc =hok
hac = hak
hec = hek
hera = hee-raa
herus = hee-roes
hyrca = hür-kaa
Helena = hee-lee-naa
i voor een andere klinker j

iam = jam
gaudia -gau-die-aa
iustis = joe-sties
Io - joo
iocundum = joo-koen-doem
iuvenes = joe-vee-nes

qu kw, als in het Nederlands quis-quid = kwies-kwied
antiquus = an-tie-kwoes
enkele s tussen klinkers z fusus = foe-zoes
risum = rie-zoem
misera = mie-zi-raa
presul = pree-zoel
Rosa = roo-zaa
formosissima = for-moo-zie-sie-maa
pretiosa = pree-tsie-oo-zaa
gloriosa = glo-rie-oo-zaa
generosa = gee-ni-roo-zaa
enkele s op het eind s nobilis = noo-bie-lies
ss tussen klinkers s promissio = proo-mie-sie-oo
formosissima = for-moo-zie-sie-maa
sc gevolgd door een klinker ts sceleris = tsee-li-ries
th t Cytharizat = tsü-taa-rie-dzat
ti tussen klinkers tsie sevitia = see-vie-tsie-aa
septies = sep-tsie-es
militibus = mie-lie-tsie-boes
octies = ok-tsie-es
penitentibus = pee-nie-ten-tsie-boes
agentibus -aa-gen-tsie-boes
pretiosa = pree-tsie-oo-zaa
v v als in het Nederlands volubilis = voo-loe-bie-lies
vana = vaa-naa
veluta = vee-loe-taa
virtutis = vier-toe-ties
verum = vi-roem
vertice = ver-tie-tsee
calvata = kal-vaa-taa
veni = vee-nie
ave = aa-vee
Venus = vee-noes
w (beginletter) geleend uit het oud Duits, dus w als in het Nederlands Wafna = waf-naa
x kx, met een scherpe, hoge s sexies = sè-ksie-es
z (beginletter) dz

Zephyrus = dzee-fü-roes
nazaza = naa-dza-dzaa
Blanziflor = blan-dzie-floor

 


Duitse uitspraak

  • Klinkers : feitelijk als in het Nederlands. Twee klinkers achter elkaar afzonderlijk uitspreken (of snel overgaan op de tweede klank indien op dezelfde noot).
  • Medeklinkers: ook als in het Nederlands.Uitspraak: Omdat de Middel Hoog Duitse tekst zoveel korter is dan de Latijnse, volgt een woord-voor-woord uitspraakgids:
Lied Tekst Nederlandstalige equivalent
7. Floret silva nobilis
(Het edele woud overdekt zich met bloemen )
(Noot: het eerste deel van dit lied is in het Latijn.
De Duitse tekst begint
na 'Floret silva undique'.)
na min gesellen ist mir we
Gruonet der walt allenthalben,

wa ist min geselle alse lange

Der ist geriten hinnen
o wi, wer sol mich minnen?

nach mien ge-sè-len iest mier wee
groe-oh-net dir walt a-lent-hal-ben


waa iest mien ge-sè-le al-se lan-ge


dir iest ge-rie-ten hie-nen
oo wie wir sol miech mie-nen

8. Chramer, gip die varwe mir
(Kramer, geef me kleur)

Chramer, gip die varwe mir,
die min wengel roete,

damit ich die jungen man
an ir dank der minnenliebe noete.

Seet mich an,
jungen man!
lat mich iu gevallen!

Minnet, tugentliche man,
minnecliche frouwen!



minne tuot iu hoch gemout
unde lat iuch in hohen eren schouwen

Wol dir, Werlt, daz du bist
also freudenriche!
ich will dir sin undertan
durch din liebe immer sicherliche.

kraa-mer giep die far-we mier
die mien wen-gel roh-e-te
(de o klinkt een beetje Zweeds)
daa-miet iech die joen-gen man
an ier dank dir mie-nen-lie-be noo-e-te


zeet miech an
joen-gen man
lat miech joe ge-fa-len

mie-net tu-gent-lie-she (lichte keelklank) man
mie-nek-lie-she fro-oe-wen
(snel overgaan naar tweede klinker)

mie-ne toe-ot joe hoch ge-moo-oet
oen-de lat joech ien hoh-en i-ren sjoo-oe-wen

wol dier werlt das doe biest
al-soo froj-den-rie-she
iech wiel dier sien oen-der-tan
doerch dien lie-be ie-mer sie-cher-lie-she
9. Reie
(Rondedans)
Swaz hie gat umbe,
daz sint alles megede
die wellent an man
alle disen sumer gan!

Chume, chum, geselle min
ih enbite harte din
Suzer rosenvarwer munt
chum un mache mich gesunt
swas hie-e gat oem-be
das sient à-les mè-ge-de
die wè-lent an man
à-le die-sen suh-mer gan

koeme koem ge-sè-le mien
iech en-bie-te har-te dien
zoe-ser roo-sen-far-wer moent
koem oen ma-che miech ge-soent
10. Were diu werlt alle min
(Als heel de wereld van mij was)
Were diu werlt alle min
von deme mere unze an den Rin
des wolt ih mih darben
daz diu chunegin von Engellant
lege an minen armen
wi-re djoe werlt à-le mien
fon deem mi-re oen-se-an deen rien
des wolt iech miech dar-ben
das djoe koe-nie-gien fon en-ge-lant
lee-ge an mie-nen ar-men
18. Circa mea pectora
(In mijn hart)
De eerste vier regels zijn in het Latijn.
Manda liet
min geselle
chumet niet
man-da lie-et
mien ge-sè-le
koe-met nie-et

 

Copyright © Hank Dalman & ChoralNet, 1998 - Reacties graag aan Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken..


Luister naar de uitspraak

 

Professor Xiques van de San Francisco State University heeft alle teksten van de Carmina Burana ingesproken.

Beluister hier zijn O Fortuna 

Alle overige teksten kun je beluisteren op de website van San Francisco State University.


 

 

R E A C T I E S

 

Vraag over de uitspraak

V We hebben in het koor discussie over de betekenis en uitspraak van Hyrca en Hyrce. De mannen zingen Hyrce en de vrouwen Hyrca, toch? Wat betekent het eigenlijk? Weet u dat en trilirivos, ook zoiets.

A Over de uitspraak is altijd discussie. Niemand weet immers met zekerheid te zeggen hoe de oorspronkelijke uitspraak destijds (13de eeuw!) is geweest. Er is ook nog verschil in uitspraak tussen kerklatijn en wetenschappelijk latijn. En er waren ook nog dialecten, dus ga er maar aan staan.
De algemene uitspraakregel die wordt gehanteerd is dat een c voor een e wordt uitgesproken als ts en een c voor een a als k. Dus hiertse en hierka.
Net als trillirivos betekenen deze woorden niets. Zie het als fantasiewoorden, of als opwindende kreten. Iets als holadijee of hupsakee. Willem Wilmink vertaalde deze woorden met poeder, poederja, poedernaska...
Zie verder de uitspraakregels en de vertaling op deze website. Discussieer er niet over maar laat de dirigent bepalen hoe de uitspraak is en hou die consequent aan.