Carl Orff en het Derde Rijk

Een overzichtskaart van Nazi-Duitsland in t/m 1943. By Nazi_Germany.png: Wikinist derivative work: Offnfopt (Nazi_Germany.png) [CC-BY-SA-3.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/) or GFDL (http://www.gnu.org/copyleft/fdl.html)], via Wikimedia Commons

Naar de huidige stand van het onderzoek kan men - met alle risico's die zo'n extreme verkorting biedt - het volgende zeggen: Orff wilde een carrière in Duitsland maken en hij heeft die, zij het met vele moeilijkheden, gemaakt. Hij heeft in het nationaal-socialistische Duitsland geleefd en gewerkt, hij heeft dit systeem niet gewenst, maar hij heeft er ook niets tegen ondernomen (afgezien van enkele kritische teksten in de opera 'Die Kluge' uit het jaar 1943). 


Orffs enige werken die hij in opdracht van de machthebbers maakte waren de openingsmuziek voor de Olympiade van 1936 (zie hieronder), die in het land positief werd ontvangen, en de nieuwe toonzetting van Shakespeare's Midzomernachtdroom in het jaar 1939 in opdracht van de burgemeester van Frankfurt, dat hem veel schimpscheuten opleverde van collega's en vrienden (de Zwitserse componist Sutermeister sprak hem daarna aan met 'Beste meneer Mendelssohn'). Aan Goebbels opdracht uit 1944 een 'Kampfmusik' voor het bioscoopjournaal te schrijven onttrok Orff zich. 

Doch aanvankelijk verging het hem en zijn muziek niet erg goed. In de Weimar republiek had hij Brecht op muziek gezet, en zijn contacten met joodse musici en de SPD waren geen geheim. Door aanvallen in de 'Kampfbund für deutsche Kultur' leek Orffs werk in München eind 1932 door een ophanden zijnde machtsovername door Hitler acuut bedreigd te worden. De wereldpremière van de Carmina Burana werd telkens weer uitgesteld, en nauwelijks uitgevoerd, werd ze door de partijorganen afgekraakt. De 'undeutsche' muziek en de Latijnse tekst tezamen met de 'pornografische' inhoud waren voldoende om ook op andere werken van Orff een slecht licht te werpen. Herhalingen in Dresden, München en Berlijn werden afgezegd, de Reichsmusikkammer liet weten dat deze 'bayerische niggermusik' niet gewenst was. 

Maar tot een echt verbod kwam het niet en zo kwam het reeds in 1939 tot uitvoeringen in Bielefeld en Frankfurt. Door de uitnodiging van Orffs leerling en vriend Werner Egk in de Reichsmusikkammer in 1941 verbeterden de omstandigheden voor Orff aanmerkelijk. Afgezien van wat kleinere problemen kon zijn ster verder rijzen totdat zijn naam in 1944 op een voor Goebbels bestemde 'Gottbegnadeten-Liste' opdook, hetgeen hem vrij hield van gedwongen tewerkstelling en militaire dienst. 

In 1945 werd Orff door de Amerikanen als 'gray unacceptable' ingedeeld, hetgeen een einde van zijn werk betekende. Uit deze situatie bevrijdde hij zich door een brutale leugen. Een van zijn voormalige leerlingen, Newell Jenkins, was verantwoordelijk voor de indeling van kunstenaars (Kulturschaffenden) in Wurttemberg, maar mengde zich in het geval van Orff in de Bayerische aangelegenheden. Aan hem vertelde Orff nu dat hij samen met Kurt Huber de verzetsgroep 'Weisse Rose' heeft opgericht. Huber zou terecht zijn gesteld, maar Orff had de bergen in kunnen vluchten en toen naar München kunnen terugkeren. Daar geen van de getuigen meer in leven was, was het niet meer mogelijk een en ander te verifiëren. Orff werd gerehabiliteerd en kon weer gespeeld worden. 

Al in 1966 werd de Carmina Burana voor het eerst in Israël uitgevoerd. 

Bron: Ingo Schulz - www.emmaus.de/ingos_texte/carmina.html

Afbeelding: Een overzichtskaart van Nazi-Duitsland in t/m 1943. By Nazi_Germany.png: Wikinist derivative work: Offnfopt (Nazi_Germany.png) [CC-BY-SA-3.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0/) or GFDL (http://www.gnu.org/copyleft/fdl.html)], via Wikimedia Commons